Yazı: Şehriban Çimen
İlk kez Antik Romalılar tarafından Dokimeion (İscehisar) Mermer ocaklarından çıkarılan ve Roma İmparatorluğunun vazgeçilmez yapı taşı olan Afyon Menekşe (Violet), Antik Roma adıyla ‘Pavonazzetto’nun tarihi yolculuğuna hazır mısınız?
Yunan mitolojisine göre; Dokimeion’da (İscehisar) mermer ocaklarının yoğun olarak bulunduğu, günümüzde Bacakale olarak bilinen Persis Dağı, Ana Tanrıça Kybele’nin kutsal alanıydı. Kybele’nin sevgilisi Attis bir gün Persis Dağı’nda avlanırken, yaban domuzunun saldırısına uğrayarak yaralanır. Yarasından akan kan, Dokimeion (İscehisar) ocaklarındaki beyaz mermere damlar ve beyaz mermeri, mor renkli mermere dönüştürür…Ve böylece başlar Menekşe Mermer’in (Violet) Antik Çağ’dan günümüze uzanan hikayesi..
Gücün simgesi Pavonazzetto (Violet)
M.Ö. 1. yüzyıldan beri birçok mimari eserde kullanılan, Roma Mimarisinde “Pavonazzetto’ diye adlandırılan Afyon Violet; Ephesus, Vatikan, Ayasofya, Pantheon, Apollon Tapınağı, Mars Ultor Tapınağı, Basilica Julia.. gibi birçok antik yapının ve heykellerin ana taşı olarak kullanıldı. Peki Pavonazzetto (Afyon Menekşe) Mermerini Antik Çağ’da bu kadar popüler yapan, Dokimeion’dan, bütün Roma İmparatorluğu’nun topraklarına yayılmasını sağlayan neydi? Elbette rengi.. Çünkü belli bir döneme kadar mor pigmentinin üretimi, oldukça zahmetli ve pahalıydı. Bu durum da tarih boyunca mor rengin kraliyetin, soyluluğun ve tanrısallığın rengi haline gelmesini sağladı. Statünün ve gücün simgesi olan mor renkli mermer ise dünyada sadece tek bir yerde, Dokimeion’da bulunuyordu.
Tarihin izleri
Araştırmacılar ilk olarak Antik Çağda çalıştırılan Dokimeion ocaklarının, o günkü teknik şartlara göre mükemmel bir şekilde işletildiğini söylüyor. Yapılan araştırmalar sonucunda ocaklarda blokların çıkarıldığı oyukların, kare veya dikdörtgen, sütunların ise silindirik şeklinde olduğu tespit edilmiş. Ocaktan çıkarılan blok ve sütunların nakliyesi, kabaca işlendikten sonra yapılıyordu. Bu sayede hem taşınacak malzemenin fazlalıkları atılarak nakliyede kolaylık sağlanıyordu hem de işlenme sırasında oluşan hatalı ve kusurlu malzeme ocakta bırakılıyordu. Daha fazla çalışılamayacağı, daha fazla derine inilemeyeceği düşünülen ocaklar, pasa adı verilen atıklar ile dolduruluyordu. O günlere ait murç izleri, kama oyukları, mermerlerin çıkarıldığı çukurlar ise halen görülüyor.
Dokimeion’dan, Roma’ya yolculuk
Antik dünyada çok uzakta bulunan Dokimeion ocaklarından üretilen Pavonazzetto’nun (Violet) nakliyesinde en zorlu kısım, denize kadar olan mesafe, yani kara yolu idi. Kara yolu taşımacılığında hayvanlardan yararlanıyordu. Araştırmacılara göre işin uzmanları iri blok ve sütunların altına 6, 8 veya 10 tekerli sağlam vagonlar koyuyor ve bu vagonları da, öküz gruplarına çektiriyorlardı. Öküz gruplarının taşıdığı mermerler Dokimeion’dan Efes’e, yaklaşık beş gün içinde ulaştırılıyordu. Önce kara yolu ile Denizli ( Laodiceia ) üzerinden Efes ( İzmir ) Limanı’na getirilen mermerler, deniz yolu ile de tüm Antik Roma’ya götürülüyordu. Büyük blokların taşınmasında belirli yerlerde Büyük Menderes Nehrinden faydalanıldığı sanılıyor.
Modern zaman
Antik Çağ’da işletilmeye başlanan ve uzun bir süre atıl durumda kalan Dokimeion Ocakları, Cumhuriyet döneminde yeniden faaliyete geçti. Antik Çağ’da her dönemde ihtiyacı rahatlıkla karşılayacak miktarda olması ve kalitesinin yüksekliği nedeniyle de rakipsiz olarak görülen Dokimeion Ocakları bugün sadece Şenler Mermer, Alimoğlu Mermer Granit A.Ş ve Alimoğlu Mermer Tasarım firmaları tarafından işletiliyor. İki bin yıllık mirası devam ettiren firmaların ürettiği eşsiz güzellikteki Violet ( Pavonazzetto), bugün hala mimarların ve proje sahiplerinin vazgeçilmez taşı..
Malezya’da ‘Violet’ tower
Roma İmparatorluğunun değişmez yapı taşı olmuş Pavonazzetto, günümüzde de modern yapılarda tarihsel imzasını taşımaya devam ediyor. Özellikle Şenler Mermer ve Alimoğlu Mermer Granit A.Ş‘in Malezya’da gerçekleştirdiği muazzam proje, Türkiye’nin gururu olarak yükseliyor. İki firmanın ortaklaşa yürüttüğü çalışma, dünyanın en yüksek 10 ofis binasından biri olarak gösterilen Malezya’daki Exchange 106 projesinin ana taşı olarak, Antik dönemin en ayrıcalıklı taşlarından olan Pavonazzetto’nun (Violet) tercih edilmesini sağladı.
Mitolojiye konu olmuş, yüzyıllar önce Antik Çağ’a damgasını vurmuş Pavonazzetto’nun dünden bugüne kullanım alanları:
Augustus Forumu- Mars Ultor Tapınağı / (Roma / İtalya) – M.Ö. 42
Araştırmacılar, Pavonazzetto’nun en erken kullanımının Augustus Formundaki Mars Ultor Tapınağı’nın zemin kaplamasında görüldüğünü belirtiyor.
Celsus Kütüphanesi (Efes- Türkiye )-M.S. 135
M.Ö. 7000 yıla kadar uzanan tarihi boyunca bilim, kültür ve sanatta önemli rol oynayan Efes’te bulunan Celsus Kütüphanesi, Antik Çağın en önemli kütüphanelerindendi. Eşsiz mimarisi ile göz dolduran Celsus’un ön cephesinde bulunan korint tarzı sütunların tamamında ise Violet (Pavonazzetto) kullanışmıştır.
Pantheon Tapınağı (Roma / İtalya) – M.S. 126
Tüm Roma yapıları içinde en iyi korunmuşlarından biri olan Pantheon Tapınağı’nın ana mermerlerinden birisi Violet (Pavonazzetto). Binanın sütun, duvar, zemin kaplamalarında ağırlıklı olarak Violet (Pavonazzetto) tercih edilmiş.
Afrodisias Antik Kenti – (Aydın / Türkiye) – M.Ö. 2. yüzyıl
Aşk ve güzellik tanrıçası Aphrodite adanmış Aphrodisias, Türkiye’deki Yunan ve Roma Dönemlerinden kalan en önemli arkeolojik alanlardan biridir. Antik dünyanın en iyi korunmuş stadyumu ve anıtsal tapınak kapısıyla da ünlü Afrodisias, 2017’de UNESCO Dünya Miras Listesi’ne kaydedildi. Çağın vazgeçilmez taşı Violet’i de (Pavonazzetto) bu muazzam Kentte görmek mümkün.
Konstantin Takı– (Roma / İtalya) – M.S. 315
Konstantin Takı üzerinde bulunan sekiz adet heykelde, Pavonazzetto kullanılmıştır.
La Bocca Della Verita / The Mouth of Truth (Roma / İtalya) 1485
Roma’daki Saint Mary Bazilikası Kilisesinin revakına yerleştirilen insan yüzü şeklindeki kabartma Pavonazzetto’dan yapılmıştır.
Aziz Paul Papalık Bazilikası (Roma / İtalya) M.S. 4. yüzyıl
Aziz Paul Bazılikası’nın içi, muazzam Pavonazzetto mermer sütunlar ile döşeli.
Sagalassos Antik Kenti ( Burdur-Türkiye) M.Ö. 332
Sagalassos Antik Kenti, duvar ve yer kaplamasında toplam 40 tonluk Pavonazzetto kullanılmıştır.
Belfast Belediye Binası / Kuzey İrlanda- 1906
Aziz Petrus Bazilikası – (Vatikan- İtalya) 1626
Roma’daki en büyük 4 bazilikadan ikincisi olan ‘Aziz Petrus Bazilikası’ Pavonazzetto’nun en yoğun kullanıldığı tarihi yapılardan. Zemin kaplamasından sütunlara, şömineden heykellere.. yapının birçok alanında Pavonazzetto’yu görmek mümkün.
Ayasoyfa – (İstanbul-Türkiye) M.S. 537
Dünya mimarlık tarihinin günümüze kadar ayakta kalmış en önemli yapıları arasında yer alan Ayasofya, Violet’in (Pavonazzetto) kullanıldığı bir başka muhteşem yapı olarak karşımıza çıkıyor.
Violet (Pavonazzetto) Mermerinden yapılmış, diz çökmüş barbar heykeli. (Napoli Ulusal Arkeoloji Müzesi- M.Ö 1. yüzyıl sonları )
Pavonazzetto Mermerinden yapılmış kadın heykelleri. Capitoline Müzeleri- Roma / M.S. 390
Afyon Menekşe Mermerinin fiziksel, mekanik ve ayrışma özelliklerini belirlemek için ilgili standartlara göre yapılan deneylerin sonuçları:
*Kimyasal bileşiminde %52,8462 CaO bulunmaktadır.
*Polarizan mikroskop incelemelerde polisentetik ikizlenmeye sahip kalsit minerallerinin çoğunluğu oluşturduğu gözlenmiştir.
*Granoblastik yapıya sahip, ince taneli bir mermerdir.
*Genellikle kalsit minerallerinden oluşmakta olup, tane boyutu ortalama 232,5µm olarak belirlenmiştir. *Breşik yapılı olan mermerin özellikle demir oksitle boyanmış mor renkli damarlarında, XRD analizinde mika (flogopit ve muskovit) ve kil (illit) mineralleri içerdiği belirlenmiştir.
*Yoğunluğu ortalama 2710 kg/m3, açık gözeneklilik %0,34, toplam gözeneklilik %2,67 ve su
emme %0,10 olarak tespit edilmiştir.
Kalıcılığı ve zamana karşı yapısal duyarlılığı, laboratuvar ortamında yaşlandırma deneyleri (tuz kristalleşme ve donma- çözülme) yardımıyla yapılan değerlendirilme sonuçları:
*Tuz kristallenmesine direncin tayini deneyinde 15 döngü sonunda %0,014 oranında oluşan kütle artışı
gözeneklerde biriken tuz kristallerine bağlı iken, donma-çözülme deneyinde 50 döngü sonunda sadece %0,39 kütle azalması gerçekleşmiştir.
*Deneysel çalışmalara göre ayrışmalar, mermerlerin genellikle breşik yapı gösteren mor renkli kısımlarında geliştiği belirlenmiştir. Bu bölgelerde yer alan ve mermerin esas minerali olan kalsit mineraline göre daha kolay ayrışma özelliği gösteren mika ve illit gibi mineraller ,tuz kristalleşmesi ve donma-çözülme döngülerine bağlı olarak kısmi ayrışma özelliği göstermiştir. Tuz kristalleşmesi ve donma-çözülme deneyleri sonrasında ultrasonik dalga hızı ilerlemesi sırasıyla %23,83 ve %13,3, tek eksenli basınç dayanımı değerleri %15,97 ve %20,11 oranında azalma göstermesine rağmen bu ayrışma olayları, Afyon Menekşe Mermer numunelerinin fiziksel bütünlüğünün bozulmasına yol açmamıştır.
Afyon Menekşe mermerlerinin kullanıldığı anıtsal yapılarda binlerce yıldır sağlam olarak kalması ve günümüze kadar gelmesi de bu durumu desteklemektedir.
Kaynaklar: T.C. Kültür Bakanlığı Anıtlar ve Müzeler Genel Müdürlüğü/Yayın No: 1676-Thomas Drew-Bear Dokimeion’dan Yeni Yazıtlar
*https://www.iscehisar.bel.tr/sayfa-11-mermerin-yolu.html
*Afyon Kocatepe Üniversitesi, Afyon Meslek Yüksek Okulu, Mermer Teknolojisi Programı Mustafa Yavuz Çelik/ Antik Çağ’da Dokimeion (İscehisar-Afyon) Mermer ocağı/ Mermer Dergisi Yıl:8 Sayı:34 Mart 2003
*Afyon Menekşe Mermerinin (İscehisar-Afyonkarahisar) Roma Döneminden Günümüze Önemi, Karakterizasyonu, Tuz Kristalleşmesi ve Donma-Çözülme Testleriyle Dayanıklılığının Değerlendirilmesi / Politeknik Dergisi
*Kotiaion Yazıtları Üzerine Notlar / Kotiaion Civarında İmparator Azatlıları ve İmparator Arazileri/ Disiplinlerarası Akdeniz Araştırmaları Dergisi Sayı 4 -2018
*Arkeoloji ve Arkeologlar Derneği Dergisi (İDOL) Sayı:9 Nisan-Mayıs 2001
*https://www.linkedin.com/pulse/vintage-brand-afyon-violet-r%C4%B1dvan-ba%C4%9F%C3%A7%C4%B1vandemir
+90 532 585 51 95
+90 532 585 51 95